ورود کالاهای اساسی از مسیر مناطق آزاد، در روزهای بحرانی اقتصاد، خبر ساده ای نیست. وقتی گندم، برنج، روغن، حبوبات، نهاده های دامی، شکر، چای و گوشت از این مسیر وارد کشور می شود، یعنی مناطق آزاد فقط محل تجارت عادی یا واردات مصرفی نیستند؛ می توانند بخشی از زنجیره امنیت غذایی کشور باشند. پرسش اصلی این است که آیا این نقش تازه، فقط واکنشی اضطراری به شرایط بحران است یا می تواند به یک فرصت راهبردی برای اقتصاد ایران تبدیل شود؟
مناطق آزاد در اصل قرار بود دروازه اتصال اقتصاد ملی به تجارت جهانی باشند؛ نقاطی با مقررات ساده تر، تشریفات کمتر، زیرساخت بهتر و ظرفیت بیشتر برای صادرات، سرمایه گذاری و جذب فناوری. اما در عمل، عملکرد بسیاری از مناطق آزاد در سال های گذشته محل نقد بوده است. گاهی گفته شده که این مناطق بیشتر به مسیر واردات و تجارت مصرفی تبدیل شده اند تا پایگاه تولید صادراتی و جذب سرمایه. حالا ورود گسترده کالاهای اساسی از این مسیر، دوباره این سوال را پیش کشیده که مناطق آزاد چه نقشی باید در اقتصاد ایران داشته باشند.
امنیت غذایی فقط با تولید داخلی یا ذخیره کالا تامین نمی شود. در اقتصادی که بخشی از نیاز خود را از واردات تامین می کند، امنیت غذایی به مسیرهای تامین، سرعت ترخیص، حمل داخلی، انبارداری، توزیع و قیمت نهایی هم وابسته است. اگر کالا وارد شود اما در گمرک بماند، اگر ترخیص شود اما در حمل داخلی کند شود، یا اگر به فروشگاه برسد اما با قیمت غیرقابل تحمل عرضه شود، مردم آرامش غذایی را احساس نمی کنند. بنابراین مسیر ورود کالا به اندازه خود کالا اهمیت دارد.
از این زاویه، مناطق آزاد می توانند نقش پشتیبان داشته باشند. در شرایطی که بنادر یا مسیرهای سنتی تجارت تحت فشار قرار می گیرند، مناطق آزاد می توانند بخشی از بار واردات کالاهای ضروری را جذب کنند. این نقش در روزهای بحران مهم تر می شود؛ زیرا اقتصاد نباید برای تامین کالاهای راهبردی فقط به چند مسیر محدود وابسته باشد. هرچه مسیرهای تامین متنوع تر باشد، بازار در برابر شوک ها مقاوم تر می شود.
اما این نقش فقط زمانی ارزشمند است که مناطق آزاد زیرساخت واقعی داشته باشند. ورود کالا به منطقه آزاد، پایان کار نیست. کالا باید در انبار مناسب نگهداری شود، در صورت نیاز در سردخانه قرار گیرد، با گمرک چابک ترخیص شود، از مسیر حمل داخلی به مراکز مصرف برسد و در نهایت در شبکه توزیع شفاف عرضه شود. اگر یکی از این حلقه ها ضعیف باشد، مزیت منطقه آزاد از بین می رود.
مشکل آنجاست که در نگاه سنتی، گاهی منطقه آزاد فقط یک محدوده جغرافیایی با مقررات متفاوت دیده می شود. در حالی که در اقتصاد امروز، منطقه آزاد موفق باید یک هاب لجستیکی، تجاری و تولیدی باشد. یعنی بتواند کالا را وارد، ذخیره، پردازش، بسته بندی، توزیع و حتی به بازارهای منطقه ای صادر کند. اگر مناطق آزاد فقط محل عبور کالا باشند، نقش آنها محدود می ماند. اما اگر به گره های هوشمند زنجیره تامین تبدیل شوند، می توانند در امنیت اقتصادی کشور نقش جدی بازی کنند.
در مورد کالاهای اساسی، این موضوع حساس تر است. واردات گندم، برنج، روغن یا نهاده دامی، فقط یک عملیات تجاری نیست؛ به زندگی روزمره مردم، قیمت مواد غذایی و امنیت تولید دام و طیور وصل است. اگر نهاده دامی دیر برسد، تولید مرغ و گوشت تحت فشار قرار می گیرد. اگر برنج یا روغن با تاخیر توزیع شود، بازار مصرف نگران می شود. بنابراین مناطق آزاد وقتی وارد این حوزه می شوند، باید با نگاه امنیت غذایی مدیریت شوند، نه فقط نگاه تجاری.
در عین حال، نباید اجازه داد نقش مناطق آزاد در تامین کالاهای اساسی به واردات بی برنامه تبدیل شود. امنیت غذایی پایدار فقط با واردات بیشتر ساخته نمی شود. تولید داخلی، بهره وری کشاورزی، مدیریت آب، کاهش ضایعات، حمایت از کشاورز، ذخایر راهبردی و توزیع شفاف نیز ضروری است. مناطق آزاد باید مکمل این زنجیره باشند، نه جایگزین آن. اگر سیاست گذار فقط به مسیر واردات تکیه کند، ممکن است در کوتاه مدت بازار را آرام کند، اما در بلندمدت وابستگی را افزایش دهد.
یکی از شروط موفقیت مناطق آزاد در نقش تازه، شفافیت است. باید روشن باشد چه کالایی وارد شده، چه مقدار آن ترخیص شده، از چه مسیری به سرزمین اصلی منتقل شده، با چه قیمتی توزیع شده و چه نهادی مسئول نظارت است. کالاهای اساسی به دلیل ارتباط مستقیم با معیشت مردم، نباید در مسیرهای مبهم حرکت کنند. سرعت در تجارت خوب است، اما سرعت بدون شفافیت می تواند زمینه رانت و انحراف ایجاد کند.
گمرک چابک نیز شرط مهم دیگری است. مناطق آزاد اگر قرار است به پشتیبان امنیت غذایی تبدیل شوند، باید مسیر ترخیص کالاهای ضروری در آنها سریع، دقیق و قابل رصد باشد. کالاهای کم ریسک و ضروری نباید در صف های طولانی اداری بمانند. اما این چابکی نباید به معنای حذف نظارت باشد. راه حل، نظارت هوشمند است؛ یعنی استفاده از داده، سامانه های دیجیتال، مدیریت ریسک و ردیابی مسیر کالا از ورود تا توزیع.
حمل و نقل داخلی هم حلقه تعیین کننده است. اگر کالا از منطقه آزاد وارد شود اما برای انتقال به استان ها و مراکز مصرف، ناوگان کافی، مسیر مناسب، انبار منطقه ای و هماهنگی توزیعی وجود نداشته باشد، اثر آن در بازار کم می شود. در اقتصاد ایران، گاهی مشکل اصلی فقط ورود کالا نیست؛ رساندن به موقع کالا به مقصد است. بنابراین نقش مناطق آزاد باید با شبکه حمل و نقل جاده ای، ریلی و مراکز پخش داخلی هماهنگ شود.
مناطق آزاد همچنین می توانند در مدیریت ریسک تجاری کشور نقش داشته باشند. اقتصاد ایران در سال های اخیر با تحریم، نوسان ارز، بحران های منطقه ای، اختلالات حمل و نقل و فشارهای تورمی روبه رو بوده است. در چنین محیطی، وابستگی به یک یا دو مسیر تجاری خطرناک است. مناطق آزاد می توانند بخشی از تنوع مسیرهای تامین را فراهم کنند؛ به شرط آنکه ظرفیت آنها واقعی و آماده باشد، نه فقط اسمی و اداری.
این موضوع باید در سیاست گذاری آینده جدی گرفته شود. اگر مناطق آزاد فقط هنگام بحران به یاد آورده شوند، نقش آنها مقطعی خواهد ماند. اما اگر دولت از همین تجربه برای بازطراحی کارکرد مناطق آزاد استفاده کند، می توان از یک راه حل اضطراری به یک فرصت راهبردی رسید. مناطق آزاد باید در نقشه امنیت اقتصادی کشور جایگاه مشخص داشته باشند؛ نه فقط در نقشه تجارت مصرفی.
در نهایت، مناطق آزاد می توانند از واردات تا امنیت غذایی نقش ایفا کنند، اما این نقش نیازمند بازتعریف است. منطقه آزاد موفق فقط جایی برای ورود کالا نیست؛ باید مسیر شفاف، سریع و قابل اعتماد تامین باشد. باید به انبار راهبردی، گمرک هوشمند، لجستیک قوی، شبکه توزیع منظم و حتی تولید صادراتی وصل شود. اگر چنین شود، مناطق آزاد می توانند در روزهای بحران به آرامش بازار کمک کنند و در روزهای عادی به کارآمدی تجارت.
سرمقاله امروز بر همین نکته تاکید دارد: ورود کالاهای اساسی از مناطق آزاد می تواند خبر خوبی باشد، اما کافی نیست. مسئله اصلی این است که این تجربه به اصلاح ماندگار تبدیل شود. اگر مناطق آزاد فقط مسیر اضطراری واردات باشند، اثر آنها محدود خواهد بود. اما اگر به حلقه ای جدی در زنجیره تامین کشور تبدیل شوند، می توانند از یک عنوان اداری به یک ابزار واقعی امنیت اقتصادی بدل شوند.