مبارزه با پولشویی در مسیر تحول

در تازه‌ترین سخنان رئیس‌کل بانک مرکزی در نشست با مدیران عامل و اعضای هیأت‌مدیره بانک‌ها، بر برخورد جدی با تخلفات حوزه مبارزه با پولشویی، رصد مستمر تراکنش‌های بانکی، شناسایی تراکنش‌های مشکوک، اعمال محدودیت بر حساب‌های اشخاص مظنون و معرفی موارد لازم به مراجع قضایی تأکید شده است. همچنین بازرسی شعب و برخورد انتظامی با بانک‌ها و اشخاصی که در اجرای مقررات کوتاهی می‌کنند، مورد تأکید قرار گرفته است.این رویکرد نشان می‌دهد که مبارزه با پولشویی همچنان یکی از محورهای مهم سیاست‌های نظارتی بانک مرکزی است. با این حال، تحولات سریع فناوری، شیوه‌های جدید انتقال وجوه و پیچیده‌تر شدن شبکه‌های مالی، این پرسش را مطرح می‌کند که آیا ابزارها و روش‌های موجود برای مقابله با این پدیده همچنان کفایت می‌کند یا نظام بانکی کشور نیازمند روزآمدسازی جدی در روش‌ها و فناوری‌های مبارزه با پولشویی است؟

از سوی دیگر، باید پرسید مسئولیت قانونی شبکه بانکی در این زمینه تا کجاست و آیا مبارزه مؤثر با پولشویی بدون همگامی و همکاری متقابل بانک مرکزی و شبکه بانکی امکان‌پذیر است؟

بانک مرکزی؛ از مقررات‌گذاری تا نظارت عملیاتی

قانون مبارزه با پولشویی و آیین‌نامه اجرایی آن، بانک‌ها و مؤسسات اعتباری را در خط مقدم پیشگیری و کشف پولشویی قرار داده است. شناسایی و احراز هویت مشتری، شناخت فعالیت اقتصادی وی، نگهداری سوابق، شناسایی و گزارش معاملات مشکوک و ایجاد ساختار تخصصی مبارزه با پولشویی، از جمله مهم‌ترین وظایف شبکه بانکی در این زمینه است.بانک مرکزی نیز طی سال‌های اخیر با تدوین و اصلاح مقررات، تقویت واحدهای مبارزه با پولشویی، توسعه نظارت بر تراکنش‌های نامتعارف، تعیین الزامات مربوط به ساختار سازمانی این واحدها و حرکت به سمت ارزیابی سطح فعالیت مشتریان، تلاش کرده است نظارت بر جریان وجوه را تقویت کند.اقدامات اخیر در زمینه رصد تراکنش‌ها، شناسایی حساب‌های مظنون، بازرسی شعب و ارجاع تخلفات به مراجع انتظامی و قضایی را می‌توان نشانه حرکت از مقررات‌گذاری صرف به سمت نظارت عملیاتی و نتیجه‌محور دانست.با این حال، ضمانت اجرا تنها بخشی از فرآیند مبارزه با پولشویی است. بخش مهم‌تر، ایجاد سازوکاری پیشگیرانه است که بتواند پیش از گسترش فعالیت مشکوک، ریسک را شناسایی و از ورود یا گردش منابع مشکوک در چرخه رسمی مالی جلوگیری کند.

بانک‌ها؛ خط مقدم مبارزه با پولشویی

اگرچه بانک مرکزی مسئول سیاست‌گذاری، تنظیم‌گری و نظارت بر شبکه بانکی است، بخش مهمی از فرآیند مبارزه با پولشویی در داخل خود بانک‌ها انجام می‌شود. شناسایی مشتری، شناخت فعالیت واقعی وی، ارزیابی سطح فعالیت، تشخیص رفتار مالی غیرمتعارف، پایش مستمر حساب‌ها و گزارش موارد مشکوک، در وهله نخست در اختیار بانک‌هاست.از این رو، مبارزه با پولشویی نباید صرفاً وظیفه یک واحد تخصصی در هر بانک تلقی شود. هیأت‌مدیره، مدیرعامل، واحد مبارزه با پولشویی، مدیریت ریسک، واحد تطبیق، واحدهای نظارتی، شعب و کارکنان، هر یک در حدود وظایف و مسئولیت‌های قانونی و سازمانی خود، در این فرآیند نقش دارند.به بیان دیگر، مبارزه با پولشویی باید بخشی از نظام حاکمیت شرکتی و کنترل‌های داخلی بانک باشد، نه صرفاً یک تکلیف اداری برای یک واحد مشخص.

بانک‌های دولتی و خصوصی؛ اجرای واحد، تجربه متفاوت

از نظر تکالیف قانونی، مقررات مبارزه با پولشویی برای بانک‌ها و مؤسسات اعتباری، فارغ از دولتی یا خصوصی بودن آنها، لازم‌الاجراست و نوع مالکیت نباید موجب تفاوت در استانداردهای مبارزه با پولشویی شود.اما نقش شبکه بانکی تنها اجرای مقررات نیست. بانک‌ها به دلیل ارتباط مستقیم با مشتریان و مشاهده روزانه جریان وجوه، بیش از هر نهاد دیگری با نقاط قوت و ضعف اجرایی مقررات مواجه‌اند و می‌توانند مشکلات عملی اجرای آنها را شناسایی و به‌موقع منعکس کنند.بنابراین، شبکه بانکی در کنار اجرای دقیق مقررات، می‌تواند از طریق ارائه دیدگاه‌ها و پیشنهادهای کارشناسی، در بهبود مستمر سیاست‌های مبارزه با پولشویی نیز مشارکت داشته باشد.در این زمینه، نهادهای صنفی و حرفه‌ای مانند کانون بانک‌ها و مؤسسات اعتباری خصوصی و شورای هماهنگی بانک‌های دولتی می‌توانند تجربه بانک‌های عضو را جمع‌آوری و پیشنهادهای اصلاحی را در اختیار بانک مرکزی قرار دهند.این همکاری به معنای دخالت تشکل‌های بانکی در وظایف نظارتی بانک مرکزی نیست؛ بلکه نوعی هم‌افزایی کارشناسی میان تنظیم‌گر و مجریان مقررات است که می‌تواند به واقع‌بینانه‌تر شدن مقررات، کاهش مشکلات اجرایی و افزایش اثربخشی سیاست‌های نظارتی کمک کند.

پولشویی؛ دیگر فقط یک تراکنش مشکوک نیست

یکی از واقعیت‌های مهم در مبارزه با پولشویی این است که روش‌های ارتکاب این جرم ثابت نمی‌ماند. پولشویان متناسب با تحولات فناوری و مالی، روش‌های خود را تغییر می‌دهند و از ابزارهای جدید برای انتقال، اختفا و جابه‌جایی منابع استفاده می‌کنند.به بیان روشن‌تر، فعالیت پولشویانه دیگر الزاماً در یک حساب یا یک تراکنش منفرد قابل شناسایی نیست. جریان وجوه ممکن است از مجموعه‌ای از معاملات، خریدوفروش‌های زنجیره‌ای، حساب‌ها، اشخاص، شرکت‌ها، ابزارهای پرداخت و فعالیت‌های اقتصادی عبور کند تا منشأ واقعی منابع پنهان بماند.از این رو، نظام مبارزه با پولشویی باید از شناسایی یک تراکنش مشکوک به سمت شناسایی الگوی مشکوک و شبکه مرتبط با آن حرکت کند.در این میان، شناسایی «ذی‌نفع واقعی» اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا ممکن است صاحب رسمی حساب یا شخصیت حقوقی با شخصی که در واقع کنترل‌کننده یا منتفع اصلی منابع است، یکسان نباشد.بانکداری دیجیتال، پرداخت‌های برخط، دارایی‌های مجازی و سوءاستفاده مجرمانه از رمزارزها نیز محیط جدیدی را پیش روی نظام‌های نظارتی قرار داده‌اند. بنابراین نمی‌توان با روش‌های سنتی و ثابت با پدیده‌ای مقابله کرد که شیوه‌های آن با سرعت در حال تغییر است.اگر پولشویی هوشمندتر می‌شود، نظام مبارزه با پولشویی نیز باید هوشمندتر شود.

حساب‌های اجاره‌ای و کارت‌های بانکی؛ حلقه پنهان در زنجیره پولشویی

یکی از شیوه‌هایی که می‌تواند برای پنهان‌سازی منشأ وجوه و انتقال منابع حاصل از فعالیت‌های غیرقانونی مورد استفاده قرار گیرد، استفاده از حساب‌ها و ابزارهای بانکی متعلق به اشخاص دیگر است؛ از جمله حساب‌های اجاره‌ای و در اختیار گذاشتن کارت‌های بانکی و ابزارهای دسترسی به حساب.این شیوه می‌تواند به‌ویژه در مناطقی که فعالیت‌های تجاری مرتبط با واردات و صادرات، گردشگری، خدمات و معاملات نقدی در آنها گسترده است، چالش بیشتری برای شبکه بانکی ایجاد کند.مشکل اصلی آن است که در ظاهر، صاحب حساب همان مشتری شناخته‌شده بانک است، اما ممکن است استفاده‌کننده واقعی یا ذی‌نفع وجوه شخص دیگری باشد. در نتیجه، کنترل صرف تراکنش‌ها بدون توجه به هویت استفاده‌کننده واقعی، الگوی رفتاری حساب و ارتباط آن با سایر حساب‌ها نمی‌تواند همیشه تصویر کاملی از ریسک ارائه کند.مقابله با این شیوه البته نباید به محدود کردن غیرضروری خدمات بانکی یا ایجاد مشکل برای مشتریان عادی منجر شود؛ بلکه هدف باید شناسایی هوشمند موارد پرریسک باشد.

بانک‌ها می‌توانند با تحلیل الگوی گردش حساب، تعداد و پراکندگی تراکنش‌ها، ارتباط حساب با حساب‌های متعدد، تغییر ناگهانی سطح فعالیت، استفاده غیرمتعارف از کارت و مغایرت میان گردش مالی و فعالیت اقتصادی اعلام‌شده مشتری، موارد پرریسک را برای بررسی بیشتر شناسایی کنند.در عین حال، باید میان رفتارهای عادی اقتصادی و الگوهای واقعاً مشکوک تفکیک قائل شد. برای مثال، استفاده اعضای خانواده از ابزارهای پرداخت یکدیگر یا پرداخت بهای کالا و خدمات از طریق کارت بانکی، به‌خودی‌خود نباید به‌عنوان نشانه پولشویی تلقی شود. فروشنده نیز در معاملات عادی کالا و خدمات، لزوماً وارد فرآیند احراز هویت دارنده کارت نمی‌شود.بنابراین، سامانه‌های مبارزه با پولشویی باید به اندازه‌ای هوشمند باشند که میان رفتار مالی متعارف و الگوهای واقعاً پرریسک تفاوت قائل شوند و از تولید گسترده هشدارهای کاذب جلوگیری کنند.

راهکارهای مقابله با سوءاستفاده از حساب و کارت بانکی

برای آنکه مقابله با حساب‌های اجاره‌ای و سوءاستفاده از کارت‌های بانکی صرفاً جنبه توصیفی نداشته باشد، می‌توان چند محور را مورد توجه قرار داد:

· تحلیل رفتاری حساب: مقایسه گردش واقعی حساب با شغل، درآمد و سطح فعالیت اقتصادی اعلام‌شده مشتری و استفاده از ابزارهای تحلیلی و هوش مصنوعی برای کشف مغایرت‌های معنادار.

· تشخیص الگوهای غیرعادی: شناسایی گردش‌های بسیار بالا، تراکنش‌های متعدد و پراکنده، گردش سریع وجوه و انتقال‌های متوالی منابع.

· تحلیل ارتباطی: بررسی ارتباط یک حساب با مجموعه‌ای از حساب‌ها، کارت‌ها و اشخاص مرتبط، به جای بررسی حساب به‌صورت منفرد.

· بازبینی مشتریان پرریسک: افزایش سطح کنترل در مواردی که رفتار مالی مشتری با اطلاعات اقتصادی وی همخوانی ندارد.

· کنترل واگذاری ابزارهای بانکی: آموزش مشتریان درباره مسئولیت‌ها و مخاطرات قانونی در اختیار گذاشتن حساب، کارت و ابزارهای دسترسی بانکی به دیگران.

· استفاده از هوش مصنوعی و تحلیل شبکه‌ای: کشف الگوهایی که با کنترل‌های سنتی و بررسی یک تراکنش منفرد قابل شناسایی نیستند.

· تبادل اطلاعات میان بانک‌ها و نهادهای ذی‌ربط در چارچوب قانون: زیرا یک شبکه پولشویی ممکن است از حساب‌های متعدد در چند بانک استفاده کند.

در این میان، رعایت حریم حقوقی و جلوگیری از محدودیت‌های غیرضروری برای مشتریان عادی اهمیت ویژه دارد. هدف از هوشمندسازی نظارت، افزایش دقت و هدفمندی کنترل‌هاست، نه تبدیل هر رفتار مالی غیرمعمول به اتهام پولشویی.

از کنترل تراکنش تا کشف شبکه مالی

مرحله جدید مبارزه با پولشویی نیازمند استفاده گسترده‌تر و هدفمندتر از داده، فناوری، تحلیل شبکه‌ای و هوش مصنوعی است.سامانه‌های بانکی باید بتوانند الگوی رفتار مالی متعارف مشتری را شناسایی و انحراف معنادار از آن را تشخیص دهند. در چنین رویکردی، مدل سنتی:

تراکنش مشکوک ← گزارش ← اقدام محدودکننده ← ارجاع قضایی

باید به مدلی جامع‌تر تبدیل شود:

شناخت مشتری ← شناخت فعالیت اقتصادی ← ارزیابی ریسک ← پایش مستمر ← تحلیل هوشمند ← کشف ارتباطات و شبکه مالی ← اقدام سریع ← پیگیری قضایی

البته استفاده از هوش مصنوعی به معنای واگذاری تصمیم‌های حقوقی و محدودکننده به ماشین نیست. فناوری باید در خدمت کشف الگو، تحلیل ریسک و اولویت‌بندی هشدارها قرار گیرد و تصمیم نهایی، در چارچوب مقررات و با حفظ مسئولیت انسانی و سازمانی اتخاذ شود.

چند ضرورت برای مرحله جدید مبارزه با پولشویی

۱. استفاده هدفمند از هوش مصنوعی

برای کشف الگوهای غیرعادی، شناسایی ارتباط میان حساب‌ها و اشخاص، کاهش هشدارهای کاذب و اولویت‌بندی موارد پرریسک.

۲. استقرار کامل نظارت مبتنی بر ریسک

سطح کنترل مشتری و تراکنش باید متناسب با میزان ریسک باشد و از اعمال رویکرد کاملاً یکسان نسبت به همه مشتریان پرهیز شود.

۳. تقویت شناسایی ذی‌نفع واقعی

صرف شناسایی صاحب حساب یا شخصیت حقوقی کافی نیست و در موارد لازم باید کنترل‌کننده و منتفع واقعی نیز شناسایی شود.

۴. حرکت به سمت تحلیل شبکه‌ای

سامانه‌های نظارتی باید بتوانند ارتباط میان حساب‌ها، اشخاص، شرکت‌ها و جریان‌های مالی را در کنار یکدیگر تحلیل کنند.

۵. تقویت همکاری بانک مرکزی و شبکه بانکی

واقعیت آن است که بانک مرکزی و شبکه بانکی را می‌توان دو بال اصلی مبارزه با پولشویی دانست. بانک مرکزی از جایگاه تنظیم‌گر و ناظر و بانک‌ها از جایگاه مجریان مقررات و دارندگان داده‌های عملیاتی، هر یک بخشی از این زنجیره را در اختیار دارند.از این رو، موفقیت در مبارزه با پولشویی نیازمند همکاری متقابل، مستمر و سازمان‌یافته است. مقررات‌گذاری بدون دریافت بازخورد مستمر از مجریان می‌تواند با مشکلات اجرایی مواجه شود و اجرای مقررات نیز بدون نظارت، راهبری و پشتیبانی اطلاعاتی مؤثر، نمی‌تواند به نتیجه مطلوب برسد.همکاری کارشناسی بانک‌های دولتی و خصوصی و تشکل‌های بانکی با بانک مرکزی و متقابلاً تعامل مؤثر بانک مرکزی با شبکه بانکی، می‌تواند به روزآمدسازی مقررات و افزایش کارآمدی نظام مبارزه با پولشویی کمک کند.

۶. ارزیابی نتیجه‌محور

موفقیت نظام مبارزه با پولشویی نباید فقط با تعداد گزارش‌های مشکوک، حساب‌های محدودشده یا پرونده‌های ارجاع‌شده سنجیده شود؛ بلکه کیفیت گزارش‌ها، میزان کشف موارد واقعی، سرعت رسیدگی، کاهش هشدارهای کاذب و نتایج نهایی پرونده‌ها نیز باید مورد توجه قرار گیرد.

مبارزه با پولشویی؛ مسئولیتی فراتر از مرزهای داخلی

امروزه مبارزه با پولشویی صرفاً یک موضوع داخلی و بانکی نیست. گردش وجوه حاصل از جرایم، تأمین مالی فعالیت‌های غیرقانونی و انتقال منابع از طریق شبکه‌های مالی فرامرزی، موجب شده است همکاری میان کشورها و رعایت استانداردهای بین‌المللی مبارزه با پولشویی به موضوعی مهم در سلامت نظام مالی جهانی تبدیل شود.کوتاهی یا تأخیر در ایجاد سازوکارهای مؤثر برای شناسایی مشتری، شناسایی ذی‌نفع واقعی، رصد تراکنش‌های غیرعادی، گزارش معاملات مشکوک و کنترل جریان‌های مالی پرخطر، می‌تواند علاوه بر پیامدهای داخلی، ریسک‌های بین‌المللی نیز ایجاد کند؛ از جمله افزایش ریسک همکاری بانک‌های خارجی، دشوارتر شدن برخی مراودات مالی، افزایش هزینه انتقال وجوه و کاهش اعتماد مؤسسات مالی بین‌المللی به شبکه بانکی.از این منظر، مبارزه با پولشویی باید بخشی از حکمرانی مالی کشور تلقی شود؛ مسئولیتی که میان نهادهای حاکمیتی، بانک مرکزی، شبکه بانکی و سایر مؤسسات مالی تقسیم شده است.

جمع‌بندی: همگامی هوشمند، همراه با همکاری متقابل

مبارزه با پولشویی وارد مرحله‌ای شده است که در آن کنترل یک تراکنش منفرد، به‌تنهایی پاسخگوی پیچیدگی‌های شبکه‌های مالی امروز نیست. آنچه بیش از گذشته اهمیت دارد، شناخت هوشمند جریان وجوه، کشف ارتباط میان حساب‌ها و اشخاص و شناسایی شبکه‌های پنهان مالی است.در این مسیر، بانک مرکزی و شبکه بانکی باید دو جزء مکمل یک نظام واحد مبارزه با پولشویی باشند. بانک‌ها باید در اجرای مقررات و الزامات نظارتی با بانک مرکزی همگام باشند، اما این همگامی نباید به معنای رابطه‌ای یک‌طرفه باشد؛ بلکه باید بر پایه همکاری متقابل، تبادل تجربه، بازخورد کارشناسی و دسترسی قانونی به اطلاعات شکل گیرد.بانک مرکزی با تنظیم‌گری و نظارت و بانک‌ها با اجرای دقیق مقررات، کنترل‌های داخلی و شناخت رفتار مالی مشتریان، هر یک مسئول بخشی از این زنجیره‌اند. موفقیت زمانی حاصل می‌شود که این اجزا در کنار یکدیگر و با استفاده مسئولانه از فناوری‌های نوین، یک نظام پیشگیرانه و هوشمند را شکل دهند.در نهایت، پیشگیری باید مقدم بر برخورد باشد. اگر شیوه‌های پولشویی در حال تغییر و هوشمندتر شدن است، ابزارهای مقابله نیز باید همزمان روزآمد شوند. آینده مبارزه با پولشویی، نه فقط در کشف تراکنش مشکوک، بلکه در شناخت هوشمند شبکه مالی، تقویت کنترل‌های داخلی، استفاده هدفمند از هوش مصنوعی و همکاری مستمر و متقابل بانک مرکزی و شبکه بانکی رقم خواهد