مسکن گران چگونه بازار مصرف را کوچک میکند؟
بازار مصرف فقط در فروشگاهها ساخته نمیشود. سهمی از درآمد خانوار که پیش از رسیدن به ویترینها برای اجاره و سایر هزینههای ضروری خرج میشود، عملاً تعیین میکند چه مقدار تقاضا برای کالاها و خدمات دیگر باقی میماند. گزارش تازهای که روز دوشنبه ۲۵ آبان درباره ساختار هزینه خانوار منتشر شد، میگوید مسکن حدود ۴۲ درصد مخارج خانوار شهری ایران و نزدیک به ۵۷ درصد هزینه خانوار در تهران را به خود اختصاص داده است. این ارقام، هرچند باید در چارچوب دوره و روش آمارگیری خود خوانده شوند، یک واقعیت اقتصادی را یادآور میشوند: گرانی سرپناه صرفاً مشکل بازار ملک نیست؛ ظرفیت خرید در بخش بزرگی از اقتصاد را نیز محدود میکند.
نباید سهم هزینه مسکن را با نسبت اجاره به حقوق همه کارگران یا با نرخ تورم سال جاری یکسان دانست. «سهم هزینه» در یک سبد آماری مشخص محاسبه میشود و وضعیت مالکان، مستأجران و گروههای درآمدی یکسان نیست. با این وجود، وقتی سهم یک نیاز ناگزیر بزرگ میشود، خانوار برای حفظ سطح زندگی به اصلاح ترکیب هزینهها رو میآورد. اولین قربانیان معمولاً خریدهای قابل تعویق هستند: تعویض لوازم خانگی، سفر، آموزش تکمیلی، خدمات تفریحی، نوسازی وسایل و بخشی از هزینههای نگهداری. در مرحله بعد، حتی انتخاب میان برندها و اندازه بسته کالا تغییر میکند.
این تغییر از دید بنگاهها با پدیدهای آشنا ظاهر میشود: مراجعهکننده هست، اما تبدیل مراجعه به خرید دشوارتر میشود. مشتری زمان بیشتری صرف مقایسه قیمت میکند، بسته کوچکتر میخرد، تخفیف بیشتری میخواهد و برای کالای غیرفوری تصمیم را به ماه بعد موکول میکند. اگر مدیر فروش این رفتار را صرفاً ضعف تبلیغات بداند، ممکن است بودجه بازاریابی را افزایش دهد، بدون آنکه محدودیت اصلی یعنی قدرت خرید را درک کرده باشد. تبلیغ میتواند سهم یک برند از بازار را تغییر دهد، اما بهتنهایی توان مالی ازدسترفته خانوار را بازنمیگرداند.
اثر دوم به تولیدکننده بازمیگردد. وقتی تقاضا در گروهی از کالاها کاهش مییابد، ظرفیت استفادهنشده کارخانه بالاتر میرود و هزینه ثابت روی تعداد کمتری محصول تقسیم میشود. در نتیجه برخی بنگاهها برای حفظ نقدینگی تخفیف میدهند و برخی دیگر قیمت را بالا میبرند تا هزینه واحد را جبران کنند. هر دو تصمیم میتواند در صورت نبود محاسبه دقیق سودآوری مخرب باشد. در اقتصاد تورمی، بنگاهی که امروز محصول را با حاشیه سود ظاهراً مثبت میفروشد ممکن است هنگام جایگزینی موجودی انبار متوجه شود سرمایه در گردش کافی ندارد.
مسکن گران همچنین بازار کار را تغییر میدهد. هزینه بالاتر زندگی در شهرهای بزرگ میتواند انتظارات دستمزدی کارکنان را افزایش دهد یا آنها را به سکونت در مناطق دورتر وادار کند. در حالت دوم، رفتوآمد طولانیتر، فرسودگی و دشواری حفظ نیروهای متخصص به مسئله مدیریت منابع انسانی تبدیل میشود. شرکتهایی که فقط نرخ دستمزد قراردادی را مبنای بودجه میگیرند، ممکن است هزینه گردش کارکنان، غیبت و بهرهوری پایینتر را نادیده بگیرند. بنابراین سیاست مسکن از زاویه رقابتپذیری بنگاه نیز اهمیت دارد.
در این میان، راهحلهای کوتاهمدت کسبوکارها باید از شعارهای کلی فاصله بگیرد. تولیدکننده کالاهای مصرفی میتواند معماری محصول را بازنگری کند و نسخههای اقتصادی واقعی ارائه دهد، اما نباید با کاهش پنهان کیفیت، اعتماد مشتری را قربانی کند. خردهفروش میتواند موجودی را با سرعت گردش و حساسیت قیمتی کالاها تنظیم کند. شرکت خدماتی نیز میتواند پرداخت مرحلهای یا بسته خدمات ضروری تعریف کند، به شرط آنکه ریسک وصول و هزینه سرمایه را درست بسنجد. پاسخ به فشار مسکن، الزاماً ارزانفروشی همگانی نیست؛ طراحی پیشنهادی متناسب با قدرت خرید واقعی مشتری است.
در سطح سیاستگذاری، پیچیدگی مسئله بیشتر است. افزایش عرضه مؤثر مسکن، ثبات قواعد اجاره، بهبود دسترسی به حملونقل و مدیریت تورم هر کدام کانال متفاوتی دارند و اثر هیچکدام فوری و تضمینشده نیست. کاهش ظاهری سهم مسکن در یک سال نیز لزوماً بهبود رفاه را نشان نمیدهد؛ ممکن است خانواده به واحد کوچکتر یا کمکیفیتتر نقل مکان کرده باشد یا سهم سایر هزینهها با شتاب بیشتری رشد کرده باشد. تحلیل دقیق باید کیفیت سکونت، اندازه خانوار، درآمد و تفاوت منطقهای را هم ببیند.
برای بنگاههای ایرانی درس روشن است: پیشبینی فروش بدون نگاه به ساختار هزینه مشتری روزبهروز کماعتبارتر میشود. حتی شرکتی که در صنعت مسکن فعالیت نمیکند باید از خود بپرسد مشتری هدفش پس از پرداخت نیازهای ضروری چه مقدار پول و چه میزان اطمینان برای خرید دارد. پاسخ ممکن است میان تهران و شهرهای دیگر، میان مالک و مستأجر یا میان گروههای سنی تفاوت بزرگی داشته باشد. تقسیمبندی بازار بر اساس ویژگی جمعیتی بهتنهایی کافی نیست؛ فشار هزینهای باید به تحلیل اضافه شود.
مهمتر از همه، نباید مشکل تقاضا را فقط بر دوش بنگاه انداخت. وقتی هزینه سرپناه بخش عمده منابع خانوار را جذب میکند، اقتصاد با مسئلهای ساختاری روبهروست که از فروشنده تا کارگر و از تولیدکننده تا خدماتدهنده را درگیر میکند. اگر مسکن از یک کالای مصرفی ضروری به مانعی برای مصرف سایر کالاها تبدیل شود، رشد بخشهای غیرمسکنی نیز آسیب میبیند. به همین دلیل سیاست مسکن و سیاست رشد اقتصادی را نمیتوان در دو اتاق جدا از هم طراحی کرد. رونق پایدار بازارها از خانواری آغاز میشود که پس از تأمین سقف بالای سرش، هنوز توان انتخاب و خرید داشته باشد.

نظرات کاربران
در حال حاضر امکان ثبت دیدگاه در این بخش فعال نیست.