فاصله وعده ارزی با اجرای واقعی و تمرکز بازار، هزینه بیاطمینانی را بالا میبرد
اقتصاد بدهکار به اعتماد
اعتماد در اقتصاد یک مفهوم اخلاقی صرف نیست؛ دارایی مولدی است که در ترازنامه شرکتها بهسختی دیده میشود، اما هر روز قیمت میسازد. وقتی فروشنده خارجی به خریدار ایرانی فرصت پرداخت میدهد، وقتی بانک به کارخانه اعتبار میدهد و وقتی تأمینکننده مواد اولیه سفارش بعدی را بدون پیشپرداخت کامل میپذیرد، همه این تصمیمها بر ارزیابی احتمال وفای به عهد استوارند. اگر تعهدات در زمان مقرر اجرا نشوند و هیچ تقویم قابل اتکایی برای جبران وجود نداشته باشد، بازار بهتدریج اعتماد را با وثیقه، پیشپرداخت و نرخ بهره جایگزین میکند. هزینه این جایگزینی از جیب همه زنجیره تولید پرداخت میشود.
نامه تازه تشکلهای واردکننده کالاهای اساسی درباره مطالبات ارزی دیرپرداختشده فقط اختلاف بر سر یک رقم بدهی نیست. حتی پیش از تعیین قطعی مسئولیت حقوقی دستگاهها، مسئله بنیادی را آشکار میکند: اقتصاد چگونه باید قرارداد ببندد وقتی موعد تسویه تعهد عمومی روشن نیست؟ بخش خصوصی در بازار جهانی موظف است به قراردادش وفادار بماند. طرف خارجی معمولاً نمیپذیرد که اختلاف داخلی میان دو نهاد اجرایی دلیل تغییر موعد پرداخت باشد. وقتی یک حلقه از زنجیره نتواند اعتبارش را حفظ کند، حلقههای دیگر نیز محدودتر میشوند و اعتبار کمیابتر از کالا خواهد شد.
در یک اقتصاد سالم، میان «کمبود منابع» و «ابهام درباره منابع» تفاوت مهمی وجود دارد. کمبود را میتوان با اولویتبندی آشکار، مذاکره و برنامه پرداخت مدیریت کرد. اما ابهام، تصمیم همه فعالان را به انتظار میبرد. شرکت نمیداند چه زمانی پول دریافت میکند، بانک نمیداند وام را چه هنگام وصول خواهد کرد و تأمینکننده نمیداند به سفارش تازه پاسخ مثبت بدهد یا خیر. نتیجه آن است که حتی منابع موجود نیز با احتیاط بیش از حد به گردش درمیآیند. اقتصادی که سرمایه در گردش را قفل میکند، بدون کاهش سرمایه اسمی ظرفیت تولید خود را از دست میدهد.
راهحل این وضعیت الزاماً تزریق فوری تمام منابع نیست. نخستین اقدام، پذیرش تفاوت بین بدهی تأییدشده، پرونده ناقص و موضوع مورد اختلاف است. اگر مطالبات بهصورت حسابرسیشده طبقهبندی شوند و برای هر دسته مسئول، زمان و مسیر اعتراض روشن باشد، فعال اقتصادی میتواند درباره آینده تصمیم بگیرد. شفافیت نباید به اعلام یک رقم کلی محدود بماند. تقویم اجرای تعهد، نحوه اطلاعرسانی تأخیر و امکان ارزیابی مستقل پیشرفت، از خود رقم مهمترند.
در ایران، مشکل زمانی تشدید میشود که بنگاهها براساس ارزش اسمی مطالبات توسعه میدهند. ممکن است شرکت در صورتهای مالی بستانکار بزرگی باشد، اما برای پرداخت حقوق کارکنان یا خرید محموله بعدی به تسهیلات پرهزینه نیاز پیدا کند. این تضاد محصول ضعف یک واحد حسابداری نیست؛ پیامد تفاوت میان سود یا طلب شناساییشده و وجه نقد قابل استفاده است. مدیریت مالی حرفهای باید این فاصله را روزانه بسنجد و توسعه را به نقدینگی تأییدشده گره بزند.
بزرگترشدن سهم ترکیه در تجارت صادراتی ایران نیز از زاویه اعتماد خواندنی است. آمار گمرکی میتواند از افزایش ارزش و وزن صادرات خبر دهد، اما مشتری خارجی در سفارش بعدی به رتبه تجاری کشور نگاه نمیکند؛ میپرسد آیا این شرکت همان کالا را در موعد و کیفیت توافقشده تحویل داده است؟ اعتماد ناشی از اجرای قرارداد قابل انتقال از یک سفارش به سفارش دیگر است. برای اقتصاد ملی نیز بهبود عملکرد تجاری زمانی پایدار میشود که اعتبار قابل تکرار بنگاهها ایجاد شود، نه صرفاً یک جهش کوتاهمدت در قیمت یا جهت صادرات.
دولت و بخش خصوصی در این زمینه مسئولیتهای متمایزی دارند. دولت باید تعهدات عمومی را قابل پیشبینی، مسیر اعتراض را روشن و قواعد را کمنوسان کند. شرکتها نیز باید از پذیرش تعهدات فراتر از ظرفیت واقعی خودداری کنند و اطلاعات صحیح درباره موجودی، زمان تحویل و شرایط تسویه ارائه دهند. اگر بنگاه به امید گشایش قطعی در آینده، قراردادی ببندد که در سناریوی بدبینانه از اجرای آن ناتوان است، اعتماد مشتری را به خطر میاندازد. اما مسئولیتپذیری بنگاه جای سیاستگذاری معتبر را نمیگیرد.
اعتماد را میتوان تا حدی اندازه گرفت. میانگین روزهای تسویه مطالبات، درصد تعهدات انجامشده در موعد، سهم قراردادهایی که به تمدید اضطراری نیاز دارند، دفعات اختلاف اسناد و نرخ وصول واقعی، شاخصهای ملموساند. دولتی که این دادهها را در سطح تعهدات خود منتشر کند و شرکتی که آنها را در داشبورد مدیریتی بگذارد، به جای سخن گفتن کلی از اعتماد، مسیر اصلاح را نشان میدهد. پنهانکردن تأخیر ممکن است موقتاً از فشار انتقاد بکاهد، ولی هزینه اعتبار در معامله بعدی را بالا میبرد.
نکته دشوار آن است که هزینه بیاعتمادی عادلانه توزیع نمیشود. شرکت بزرگ با نقدینگی بیشتر یا وثیقه قوی میتواند از مسیرهای جایگزین استفاده کند، اما بنگاه متوسط گاهی ناچار میشود خرید را متوقف کند، کارکنان خود را کاهش دهد یا بازارش را واگذار کند. این فرایند نهفقط اندازه بازار، بلکه ساختار رقابت را تغییر میدهد. هرچه منابع مالی پرهزینهتر شوند، مزیت از تولیدکننده کارآمد به بازیگر دارای دسترسی منتقل میشود. اقتصاد در چنین وضعیتی ممکن است ظاهراً فعال بماند، اما بهرهوری واقعی آن فرسوده شود.
بازیابی اعتماد با بخشنامه تبلیغاتی رخ نمیدهد. باید از تعهدات کوچک، قابل سنجش و قابل اجرا آغاز کرد. دولت اگر میگوید بخشی از مطالبات در اولویت پرداخت است، لازم است معیار اولویت، زمان و گزارش اجرای آن روشن باشد. شرکت اگر موعد تحویل میدهد باید داده تولید و حمل را پشتیبان وعده کند. بانک اگر درباره تمدید اعتبار تصمیم میگیرد باید وضعیت واقعی جریان نقد و مطالبات تأییدشده را بسنجد. اجرای همین اقدامات بهظاهر محدود میتواند هزینه اختلاف و مذاکره دوباره را کاهش دهد.
اقتصاد ایران در شرایط محدودیت منابع، بیش از هر زمان دیگری به سرمایه نامرئی اعتماد نیاز دارد. هیچ سیاستی نمیتواند همزمان همه کمبودها را برطرف کند، اما سیاستگذار میتواند عدمقطعیت غیرضروری را کم کند. در محیطی که تولیدکننده از قیمت مواد اولیه، نرخ ارز و وضعیت انرژی اطمینان کامل ندارد، دستکم باید بداند تعهدات رسمی چگونه و در چه بازهای بررسی و اجرا میشوند. اقتصادی که وعدهها در آن قابل حسابرسی باشند، با سرمایه کمتر نیز میتواند معاملههای بیشتری انجام دهد. اعتماد، کالایی نیست که در پایان بحران به اقتصاد تزریق شود؛ زیرساختی است که ادامه تولید به آن وابسته است.
اعتبار تصویر: Shixart1985، CC BY 2.0؛ منبع: Wikimedia Commons؛ تغییرات: برش به نسبت ۱۶:۹ و فشردهسازی برای انتشار.

نظرات کاربران
در حال حاضر امکان ثبت دیدگاه در این بخش فعال نیست.