گردن‌درد و بی‌حسی دست؛ دیسک گردن یا تونل کارپال؟

هشت ساعت پشت لپ‌تاپ، چند ساعت دیگر با گوشی، و شب‌ها بیدار شدن با دستی که «خواب رفته» است. برای خیلی از کارمندان، گردن‌درد و گزگز انگشت‌ها به بخشی از زندگی روزمره تبدیل شده است. دو علت شایع این علائم، یکی در گردن و دیگری در مچ دست است: فشار روی ریشه عصب در گردن، که معمولاً به خاطر دیسک یا ساییدگی مهره‌ها ایجاد می‌شود، و فشار روی عصب در مچ دست، که «سندرم تونل کارپال» نام دارد.

این دو مشکل گاهی هم‌زمان وجود دارند و علائمشان شبیه هم است، اما درمانشان فرق دارد. خبر خوب این است که با دقت به اینکه کدام انگشت‌ها درگیرند و چه چیزی علائم را بدتر می‌کند، می‌شود حدس اولیه خوبی زد.

اول این را امتحان کنید: کدام انگشت‌ها گزگز می‌کنند؟

هر عصب دست، حس بخش مشخصی از انگشت‌ها را بر عهده دارد. برای همین، الگوی گزگز اولین سرنخ برای پیدا کردن محل فشار روی عصب است:

این جدول فقط یک راهنمای اولیه است. الگوها همیشه این‌قدر مرتب نیستند و یک نفر ممکن است هم‌زمان در گردن و مچ دچار فشار عصبی باشد. تشخیص قطعی با معاینه پزشک و در صورت نیاز آزمایش عصبی انجام می‌شود.

دیسک گردن؛ وقتی ریشه عصب زیر فشار است

ستون فقرات گردن از هفت مهره تشکیل شده است و بین هر دو مهره، یک «دیسک» قرار دارد؛ بالشتکی که مثل ضربه‌گیر عمل می‌کند. از کنار هر دو مهره، یک ریشه عصبی خارج می‌شود و به سمت شانه و دست می‌رود. اگر بخشی از دیسک بیرون بزند، یا با بالا رفتن سن، لبه مهره‌ها زائده استخوانی پیدا کند و مسیر خروج عصب تنگ شود، ریشه عصب زیر فشار قرار می‌گیرد. به درد و گزگزی که به این شکل ایجاد می‌شود، «رادیکولوپاتی گردنی» می‌گویند.

علامت‌های رایج رادیکولوپاتی گردنی این‌هاست:

• درد گردن یا پشت کتف که به بازو و ساعد تیر می‌کشد
• گزگز یا بی‌حسی در بخشی از دست، بسته به اینکه کدام ریشه درگیر است
• ضعف در برخی حرکت‌ها، مثل بالا بردن بازو یا محکم گرفتن اشیا
• بهتر شدن درد در برخی بیماران وقتی دست را روی سر می‌گذارند

خبر خوب این است که بیشتر بیماران مبتلا به رادیکولوپاتی گردنی بدون جراحی و در طول چند هفته تا چند ماه بهتر می‌شوند. جراحی فقط برای گروه کوچکی از بیماران لازم می‌شود.

سندرم تونل کارپال؛ وقتی مچ دست تنگ است

در جلوی مچ، یک کانال باریک به نام «تونل کارپال» وجود دارد که عصب مدیان و تاندون‌های خم‌کننده انگشت‌ها از آن عبور می‌کنند. هر چیزی که فضای این تونل را تنگ‌تر کند، روی عصب مدیان فشار می‌آورد. علامت‌های معمول سندرم تونل کارپال این‌هاست:

• گزگز و بی‌حسی شست و سه انگشت کناری آن، معمولاً به جز انگشت کوچک
• بیدار شدن در شب با دست خواب‌رفته و نیاز به تکان دادن دست
• افتادن اشیا از دست یا سختی در بستن دکمه در موارد پیشرفته‌تر
• تحلیل رفتن عضله برجسته کف دست در قاعده شست، در موارد شدید

سندرم تونل کارپال در زنان، در دوران بارداری، و در افراد مبتلا به دیابت، کم‌کاری تیروئید، آرتریت روماتوئید و اضافه‌وزن شایع‌تر است. ارتباط کار با کیبورد و موس با این سندرم هنوز قطعی نشده است، اما خم ماندن طولانی مچ و فشار لبه میز روی مچ، علائم را در کسانی که این مشکل را دارند، بدتر می‌کند.

چرا کارمندان بیشتر درگیر می‌شوند؟

وقتی سر به جلو خم می‌شود تا صفحه لپ‌تاپ یا گوشی را ببیند، عضلات پشت گردن باید وزن سر را نگه دارند. در یک مدل‌سازی رایانه‌ای، نیرویی که در زاویه ۶۰ درجه خم شدن سر به گردن وارد می‌شود، چند برابر نیروی وارد بر گردن در حالت صاف تخمین زده شد. ماندن ساعت‌ها در این وضعیت، عضلات گردن و شانه را خسته و گرفته می‌کند.

در کنار وضعیت سر، این عادت‌ها هم مشکل را بیشتر می‌کنند:

• تکیه دادن آرنج روی لبه سفت میز یا دسته صندلی، که روی عصب اولنار فشار می‌آورد
• گذاشتن لپ‌تاپ روی پا یا مبل
• نگه داشتن گوشی بین گوش و شانه موقع تماس
• استفاده طولانی از گوشی در حالت درازکش
• نشستن طولانی بدون استراحت

پزشک چطور تشخیص می‌دهد؟

تشخیص با شرح حال و معاینه شروع می‌شود. پزشک قدرت عضلات، رفلکس‌ها و حس انگشت‌ها را بررسی می‌کند. برای گردن، ممکن است سر شما را به یک طرف خم کند و آرام فشار دهد؛ اگر این کار درد را به سمت دست ببرد، احتمال فشار روی ریشه عصب در گردن بیشتر است. برای مچ، ضربه آرام روی جلوی مچ یا خم نگه داشتن مچ به مدت حدود یک دقیقه، اگر گزگز را تکرار کند، به نفع سندرم تونل کارپال است.

دو بررسی مهم دیگر عبارت‌اند از:

• نوار عصب و عضله: در نوار عصب و عضله، سرعت عبور پیام در عصب‌ها و فعالیت الکتریکی عضلات اندازه‌گیری می‌شود. این آزمایش نشان می‌دهد فشار در مچ است، در آرنج یا در گردن، و شدت آسیب عصب چقدر است.
• ام‌آر‌آی گردن: ام‌آر‌آی معمولاً برای همه لازم نیست. پزشک زمانی آن را درخواست می‌کند که ضعف پیشرونده یا علائم هشدار وجود داشته باشد، یا درد با درمان‌های غیرجراحی در طول چند هفته بهتر نشده باشد و جراحی مطرح باشد. بسیاری از افراد بالای ۴۰ سال در ام‌آر‌آی دیسک‌های ساییده یا برآمده دارند که هیچ علامتی ایجاد نمی‌کند؛ برای همین، تصویر ام‌آر‌آی همیشه با معاینه تطبیق داده می‌شود.

بررسی مشکلات مچ، آرنج و ستون فقرات را یک ارتوپد خوب در تهران یا شهر خودتان انجام می‌دهد. متخصص طب فیزیکی و توان‌بخشی هم در تشخیص با نوار عصب و عضله و درمان‌های غیرجراحی نقش مهمی دارد.

چیدمان میز کار در هفت قدم

1. صفحه نمایش: لبه بالای صفحه هم‌سطح چشم یا کمی پایین‌تر و در فاصله حدود یک طول دست از شما باشد.
2. لپ‌تاپ: اگر بیشتر از یکی دو ساعت با لپ‌تاپ کار می‌کنید، آن را روی پایه بگذارید و از کیبورد و موس جداگانه استفاده کنید. صفحه لپ‌تاپ روی میز، سر را به جلو خم می‌کند.
3. صندلی: کف پاها کامل روی زمین یا زیرپایی باشد، زانوها تقریباً هم‌سطح لگن باشند و پشتی صندلی گودی کمر را حمایت کند.
4. آرنج: آرنج‌ها نزدیک بدن و با زاویه حدود ۹۰ درجه باشند؛ طوری که شانه‌ها بالا نروند.
5. مچ: مچ‌ها هنگام تایپ صاف باشند، نه خم به بالا یا پایین. مچ را روی لبه تیز میز تکیه ندهید.
6. گوشی: گوشی را تا حد ممکن جلوی صورت بالا بیاورید، به‌جای اینکه سر را به سمت آن خم کنید. برای تماس‌های طولانی از هندزفری استفاده کنید.
7. استراحت: هر ۳۰ تا ۴۵ دقیقه، یکی دو دقیقه بلند شوید، راه بروید و شانه‌ها را حرکت دهید.

سه حرکت ساده برای وسط کار

این حرکت‌ها برای کم کردن گرفتگی عضلات است و جای درمان را نمی‌گیرد. اگر هر حرکتی گزگز یا درد دست را بیشتر کرد، آن را متوقف کنید:

1. عقب بردن چانه: صاف بنشینید و بدون پایین یا بالا بردن سر، چانه را آرام به عقب بکشید؛ طوری که انگار می‌خواهید غبغب درست کنید. ۵ ثانیه نگه دارید و ۱۰ بار تکرار کنید.
2. جمع کردن کتف‌ها: شانه‌ها را پایین نگه دارید و کتف‌ها را به سمت هم فشار دهید. ۵ ثانیه نگه دارید و ۱۰ بار تکرار کنید.
3. کشش ملایم مچ: دست را جلو بیاورید، کف دست رو به جلو، و با دست دیگر انگشت‌ها را آرام به عقب بکشید. ۱۵ ثانیه نگه دارید.

درمان‌ها چه هستند؟

برای سندرم تونل کارپال

• آتل شبانه مچ: آتلی که مچ را در شب صاف نگه می‌دارد، در موارد خفیف تا متوسط علائم را کم می‌کند.
• اصلاح فعالیت‌ها: کم کردن حرکت‌هایی که مچ را مدت طولانی خم نگه می‌دارند.
• تزریق کورتون: تزریق در تونل کارپال در برخی بیماران علائم را برای مدتی کاهش می‌دهد.
• جراحی آزادسازی تونل کارپال: در موارد شدید، وقتی نوار عصب آسیب قابل توجه نشان می‌دهد، عضله کف دست تحلیل رفته، یا علائم با درمان‌های دیگر بهتر نشده است، جراح با بریدن رباط سقف تونل، فشار را از روی عصب برمی‌دارد.

برای دیسک گردن و رادیکولوپاتی

• زمان و درمان‌های غیرجراحی: داروهای ضدالتهاب با نظر پزشک، فیزیوتراپی و تمرین‌های اصلاح وضعیت گردن، درمان اصلی بیشتر بیماران است.
• تزریق در کنار ریشه عصب: برای برخی بیماران که درد شدید بازو دارند، تزریق کورتون در کنار ریشه عصب درد را کم می‌کند.
• جراحی: جراحی زمانی مطرح است که ضعف دست رو به افزایش باشد، علائم فشار روی نخاع وجود داشته باشد، یا درد شدید بازو با درمان‌های غیرجراحی در طول چند هفته تا چند ماه بهتر نشود. جراحی ستون فقرات گردن را جراح مغز و اعصاب یا جراح ارتوپد ستون فقرات انجام می‌دهد.

برای فشار عصب در آرنج

وقتی عصب اولنار در آرنج زیر فشار است، اولین قدم معمولاً تغییر عادت‌هاست: آرنج را روی لبه میز یا دسته صندلی تکیه ندهید و موقع خواب آرنج را مدت طولانی خم نگه ندارید. پیچیدن یک حوله دور آرنج در شب، جلوی خم شدن کامل آن را می‌گیرد. اگر ضعف یا تحلیل عضلات دست ایجاد شود، جراحی برای آزاد کردن عصب مطرح می‌شود.

علائم هشدار؛ این‌ها را صبر نکنید

اگر یکی از این علائم را دارید، هرچه زودتر به پزشک یا اورژانس مراجعه کنید:

• دست‌ها دست‌وپاچلفتی شده‌اند؛ اشیا از دستتان می‌افتد یا بستن دکمه سخت شده است.
• راه رفتنتان نامتعادل شده یا پاها ضعیف یا بی‌حس شده‌اند.
• با خم کردن گردن به جلو، حسی مثل برق‌گرفتگی در پشت و دست‌وپاها می‌دود.
• ضعف دست یا بازو در طول چند روز بیشتر شده است.
• کنترل ادرار یا مدفوع مختل شده است.
• گردن‌درد با تب، کاهش وزن بی‌دلیل یا بعد از تصادف یا زمین خوردن شروع شده است.

سه علامت اول می‌توانند نشانه فشار روی خود نخاع گردنی باشند. این وضعیت با فشار روی یک ریشه عصبی فرق دارد و بررسی فوری لازم دارد.

وقت مطب رفتن ندارید؟

برای بسیاری از کارمندان، پیدا کردن وقت برای مراجعه حضوری سخت است و همین باعث می‌شود علائم ماه‌ها نادیده گرفته شوند. ویزیت آنلاین پزشکی در دکتریاب این امکان را می‌دهد که تلفنی یا آنلاین، با متخصص ارتوپدی، طب فیزیکی و توان‌بخشی یا جراح مغز و اعصاب حرف بزنید. پزشک بر اساس علائم شما مشخص می‌کند که معاینه حضوری، نوار عصب یا ام‌آر‌آی لازم است یا اصلاح محیط کار و تمرین فعلاً کافی است. برخی پزشکان در ساعات شب و روزهای تعطیل هم پاسخ می‌دهند. اگر معاینه حضوری لازم شد، فهرست ارتوپدها و جراحان مغز و اعصاب هر شهر در دکتریاب در دسترس است.

پرسش‌های رایج

موس و کیبورد ارگونومیک لازم است؟

موس عمودی و کیبورد ارگونومیک مچ را در وضعیت طبیعی‌تری نگه می‌دارند و برای برخی افراد راحت‌ترند. اما خرید این وسایل جای تنظیم ارتفاع صفحه نمایش، صندلی و استراحت‌های منظم را نمی‌گیرد. اگر علائم دارید، قبل از خرید، وضعیت فعلی میز کارتان را با چیدمان هفت‌قدمی بالا مقایسه کنید.

بالش طبی گردن‌درد را درمان می‌کند؟

بالش مناسب بالشی است که سر را هم‌راستای ستون فقرات نگه دارد؛ نه آن‌قدر بلند که گردن به یک طرف خم شود و نه آن‌قدر کوتاه که سر پایین بیفتد. شواهد قوی وجود ندارد که یک مدل خاص بالش طبی برای همه بهتر از بقیه باشد. بالشی را انتخاب کنید که صبح با گردن خشک و دردناک بیدار نشوید.

یک روز کاری با گردن و دست سالم‌تر